Hoe zorg je ervoor dat mensen die dakloos zijn sneller een eigen woning krijgen? In Dordrecht werken ervaringskenners, gemeente en woningcorporaties samen aan een lerende aanpak. De inzet van ervaringskenners, een motie uit 2024 en de bestuurlijke ambitie om dakloosheid terug te dringen, kwamen samen in een voorstel voor Wonen Eerst. Sinds 1 januari 2026 stellen woningcorporaties 50 sociale huurwoningen beschikbaar voor mensen die dakloos zijn. Met dit experiment onderzoeken de betrokken partijen wat nodig is om mensen duurzaam aan een woning te hepen.
Leden van de Verandergroep Woonregels bij de Tweede Kamer tijdens de campagne ‘Open de deur’, die oproept om alle dakloze mensen voorrang te geven op een woning.
Ervaringskennis als basis voor verandering
De verandering begon met een eenvoudige vraag: wat moet er anders om dakloosheid te voorkomen en te beëindigen? Die vraag staat centraal bij de Verandergroep Woonregels, een groep belangenbehartigers van en voor mensen die dakloos zijn of zijn geweest. De groep ontstond na een bijeenkomst op de Dag van de Armoede in Kunstmin. Wat begon met ongeveer tien deelnemers, groeide uit tot een groep van zo'n dertig ervaringskenners.
Aanjager en coördinator Mirjam van den Hoek werkte jarenlang in de verslavingszorg en bij het Leger des Heils als re-integratiecoach. Ook maakte ze in haar eigen omgeving mee wat dakloosheid betekent. Ze zag dat veel mensen geen gebruikmaakten van de opvang en dat er meer nodig was om hun perspectief te bieden.
De Verandergroep ging daarom actief aan de slag met het beïnvloeden van beleid. Leden gingen in gesprek met politieke fracties, schreven raadsleden een persoonlijke briefkaart en presenteerden voorstellen voor aanpassing van de huisvestingsverordening. Met acties, zoals een nieuwjaarsreceptie op sokken, vroegen ze aandacht voor hun situatie. De boodschap: loop maar eens in onze schoenen.
Volgens Mirjam gaat ervaringskennis verder dan het delen van persoonlijke verhalen. Ervaringskenners kunnen ook meedenken over oplossingen en laten zien welke gevolgen regels hebben voor verschillende groepen mensen. Juist die kennis helpt om beleid beter te laten aansluiten bij de praktijk.
"Ervaringskenners delen niet alleen hun verhaal, maar denken ook mee over oplossingen."
Beeld: Laura Ponchel
Mirjam bereidt samen met andere leden van de Verandergroep Woonregels een lokale campagne voor die zich richt op gemeenteraadsleden.
Van ambitie naar uitvoering: 50 sociale huurwoningen
De inzet van de Verandergroep Woonregels kreeg in 2024 een politiek vervolg met een motie in de gemeenteraad. Tegelijkertijd werkte het college vanuit de ambitie om dakloosheid terug te dringen. Het doel was om binnen de kaders van de huisvestingsverordening, een experiment met Wonen Eerst mogelijk te maken.
Met steun van de gemeenteraad en in nauwe samenwerking met woningcorporaties Trivire en Woonbron kreeg het experiment concreet vorm. De corporaties stelden 50 sociale huurwoningen beschikbaar voor mensen die dakloos zijn volgens de ETHOS-definitie. Daarmee richt Dordrecht zich niet alleen op mensen die in de opvang verblijven, maar ook op mensen die bijvoorbeeld tijdelijk bij anderen verblijven.
Voor de uitvoering is bewust gekozen voor een lerende aanpak. In een gezamenlijk beoordelingsteam bekijken de betrokken partijen welke woning en begeleiding passend zijn, leren zij van de praktijk en sturen zij waar nodig bij.
Wethouder Wim van der Kruijff, verantwoordelijk voor Zorg en Wonen, was als raadslid al betrokken bij de ontwikkeling van de aanpak. Hij benadrukt het belang van ervaringskennis. "Ik vind ervaringskennis belangrijk omdat je dan hoort waar mensen vast komen te zitten in het systeem. Je moet als bestuurder de verhalen van mensen met ervaring wel willen horen. De emoties, de pijn en de onmacht raken meer mensen dan een notitie."
De besluitvorming kostte tijd. In de gemeenteraad leefden vragen over de omvang van de doelgroep en de gevolgen van de keuze voor Wonen Eerst. Uiteindelijk ontstond voldoende draagvlak voor een experiment van twee jaar, gericht op jongvolwassenen en gezinnen met minderjarige kinderen. Met deze aanpak kiest Dordrecht ervoor om een stabiele woonplek als vertrekpunt te nemen, in plaats van wonen afhankelijk te maken van het eerst oplossen van andere problemen.
In Dordrecht is een eigen woning het vertrekpunt, zonder dat mensen eerst andere problemen moeten oplossen.
Wonen en begeleiding
Voor de uitvoering werken gemeente en woningcorporaties nauw samen. Liselotte van de Vorst, ketenregisseur Wonen en Zorg bij woningcorporatie Trivire, is betrokken bij de uitwerking. Trivire werkt hierbij samen met woningcorporatie Woonbron en zorgpartijen in de regio.
Daarbij wordt niet alleen gekeken naar een passende woning, maar ook naar de ondersteuning die nodig is om zelfstandig te kunnen wonen. Afhankelijk van de situatie worden zorgorganisaties, zoals het Leger des Heils en Timon, en eventueel het sociaal wijkteam betrokken. Bij dit traject is het uitgangspunt is dat begeleiding zo lang als nodig en zo kort als mogelijk wordt ingezet. De huurder heeft daarbij dezelfde verantwoordelijkheid om zich als een goede huurder te gedragen als iedere andere huurder.
Het streven is om mensen binnen drie maanden een woning te bieden. In de tussentijd verblijven zij bijvoorbeeld in hun eigen sociale netwerk of bij De Rustplek: tijdelijke opvang via gastgezinnen.
"Hoe geef je mensen die dakloos zijn een woning, terwijl ook andere groepen dringend woonruimte nodig hebben?"
Schaarste vraagt om creativiteit
Een belangrijke uitdaging is de verdeling van de schaarse sociale huurwoningen. Hoe geef je mensen die dakloos zijn toegang tot woonruimte, terwijl ook andere groepen dringend een woning nodig hebben? Voor Liselotte vraagt dat om goede afstemming tussen de betrokken partijen om voortdurend hierin de goede afweging te maken. Het experiment heeft de contacten met zorgpartijen versterkt en zorgt ervoor dat casussen eerder gezamenlijk worden besproken.
Ook beleidsadviseur Wonen Gunter Weber ziet dat de woningnood vraagt om oplossingen buiten de gebruikelijke routes. Dordrecht onderzoekt daarom mogelijkheden zoals hospitaverhuur en het beter benutten van leegstaande panden. Met een zogenoemde kansenkaart heeft de gemeente de technische mogelijkheden van gebouwen in beeld gebracht, bijvoorbeeld voor optoppen en splitsen. De vraag is hoe de beschikbare woonruimte beter kan worden benut en hoe de verdeling daarvan aansluit bij de behoeften van verschillende groepen.
Van lokale aanpak naar regionale beweging
Dordrecht ziet Wonen Eerst als onderdeel van de bredere beweging van opvang naar wonen. Beleidsadviseur sociaal domein Iris Nieuwenhuis licht toe dat Dordrecht Wonen Eerst niet alleen lokaal vormgeeft, maar ook een aanjagende rol vervult in de regio. "De gemeente verbindt gemeenten, woningcorporaties en maatschappelijke partners, deelt praktijkervaringen en stimuleert kennisuitwisseling om de impact van de aanpak verder te vergroten." Volgens Gunter is het belangrijk dat gemeenten blijven leren en onderzoeken wat werkt. Hoe monitor je de resultaten? Hoe verdeel je woningen zorgvuldig? En hoe benut je woonruimte die nu nog onbenut blijft?
Ervaringskennis vroegtijdig inzetten
Het experiment duurt twee jaar. In 2027 volgt de evaluatie van het eerste uitvoeringsjaar, 2026. De ervaringen moeten inzicht geven om Wonen Eerst verder te ontwikkelen. Dordrecht investeert ondertussen in de verdere ontwikkeling van de Verandergroep Woonregels. De betrokkenheid van ervaringskenners blijft belangrijk om te begrijpen waar mensen vastlopen en hoe beleid daarop kan aansluiten.
De aanpak van Dordrecht laat zien hoe een groep betrokken inwoners kan bijdragen aan concrete veranderingen in de woonruimteverdeling. Daarvoor zijn samenwerking, bestuurlijke steun en de bereidheid om nieuwe oplossingen uit te proberen nodig. De ambitie van wethouder Van der Kruijff reikt verder dan het experiment: "Uiteindelijk wil je dat dakloosheid niet langer bestaat in Nederland. Mijn droom is dat iedereen de noodzaak inziet om dit mogelijk te maken. Hoe ingewikkeld het misschien ook is." Voor andere gemeenten is de boodschap helder: betrek ervaringskenners vanaf het begin, zie wonen en zorg los van elkaar (een eigen woning om te werken aan herstel) en durf concrete stappen te zetten.